از تاریخ هیئت حیدری تا نقش اجتماعی آن در کاشان؛ روایت حاج حسن ستوده از چهلتن
تاریخ هیئتهای مذهبی کاشان، تنها به برگزاری مراسم عزاداری محدود نمیشود؛ این تشکلها در گذر زمان، در شکلگیری پیوندهای محلهای، برگزاری آیینهای جمعی و فعالیتهای حمایتی نیز نقش داشتهاند. در نودودومین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشانشناسی، حاج حسن ستوده، مسئول هیئت حیدری، بخشی از تاریخ این هیئت و تجربه چند دهه فعالیت در آن را روایت کرد.
ستوده با اشاره به تأسیس هیئت حیدری در سال ۱۳۱۵ قمری، توضیح داد که این هیئت به همت جمعی از متدینان و معتمدان محله شکل گرفت و پس از آن، مسئولیت اداره آن به پدرش، مرحوم حاج حسین ستوده، سپرده شد. او از سال ۱۳۴۶ مسئولیت هیئت را بر عهده گرفته و به گفته خود، بیش از پنجاه سال در اداره و تداوم فعالیتهای آن نقش داشته است. پیش از او، پدر و سپس برادر بزرگترش، حاج مهدی ستوده، مسئولیت هیئت را بر عهده داشتند.
از مجالس وعظ تا آیینهای عزاداری
یکی از بخشهای مهم روایت ستوده، به حضور سخنرانان و مداحان شناختهشده در مجالس هیئت اختصاص داشت. او از دعوت واعظانی همچون مرحوم آیتالله محمدتقی فلسفی، فخرالدین حجازی، مرحوم حاج انصاری، سیدعلیاکبر محتشمیپور، منتجبنیا و سیدهادی خامنهای یاد کرد. به گفته او، آیتالله فلسفی پنج بار در این هیئت سخنرانی کرد و استقبال از مجالس او به اندازهای بود که کوچهها و گذرهای اطراف نیز برای حضور جمعیت آماده میشد.
در حوزه مداحی نیز نامهایی همچون سعید منش از اصفهان و حسین ذبحکننده از یزد در خاطرات او برجسته بود. ذبحکننده به مدت ۲۵ سال در مراسم هیئت حضور داشت. ستوده همچنین از همکاری مداحانی چون مرحوم مولوی، حسن دولابی و احمد شمشیری یاد کرد و گفت که در سالهای اخیر، مداحان کاشانی در برنامههای هیئت حضور دارند.
او درباره برنامههای مذهبی هیئت توضیح داد که در گذشته، مجالس وعظ ماه رمضان در چند شب مشخص برگزار میشد و مراسم عزاداری محرم نیز با مشارکت بانیان و اعضای هیئت شکل میگرفت. به گفته ستوده، پدرش سالها در روز ششم محرم بانی اطعام بوده و این سنت در نسل بعد نیز ادامه یافته است.
گسترش هیئتها و تغییر الگوی اطعام
بخش دیگری از گفتوگو به چرایی تعدد هیئتهای مذهبی در کاشان و تغییرات فعالیت آنها در دهههای اخیر اختصاص داشت. ستوده معتقد بود بخشی از هیئتهای جدید در نتیجه رقابتهای محلهای و چشموهمچشمی شکل گرفتهاند؛ موضوعی که به باور او، گاهی هزینههای بیشتری بر دوش مردم یک محله میگذارد. او در عین حال توضیح داد که پیش از انقلاب، معمولاً هر محله یک هیئت داشت و افزایش تعداد هیئتها عمدتاً پس از انقلاب رخ داده است.
در این نشست، اطعام در مراسم مذهبی نیز بهعنوان یکی از ویژگیهای قابلتوجه هیئتهای کاشان بررسی شد. ستوده گفت که در گذشته، اطعام بیشتر در روزهای مشخصی از محرم انجام میشد، اما بهتدریج تعداد نوبتهای پذیرایی افزایش یافته است. او با اشاره به تجربه هیئت حیدری در محرم سال ۱۴۰۵ اظهار کرد که این هیئت در مجموع ۲۵ نوبت اطعام داشته است؛ در برخی شبها شمار غذاهای توزیعشده به حدود ۳۳۰۰ پرس رسیده و در نوبتهای دیگر، بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ پرس غذا تهیه شده است.
به گفته او، بخشی از بانیان این سفرهها هر سال بهصورت مستمر در تأمین هزینهها مشارکت میکنند و هفت سفره از بانیان ساکن تهران و ۱۸ سفره از سوی کاشانیها تأمین شده است. ستوده همچنین از تأثیر افزایش هزینههای مواد غذایی بر کاهش تعداد نوبتهای اطعام در برخی هیئتها سخن گفت.
فعالیتهای اجتماعی و حمایت از خانوادههای نیازمند
روایت ستوده از هیئت حیدری، به مراسم مذهبی محدود نماند. او از تشکیل انجمن مددکاری در کنار هیئت خبر داد که به گفته وی، از حدود ۱۳۷ خانوار نیازمند حمایت میکند. این حمایتها شامل تأمین اقلامی مانند نان، گوشت، برنج و روغن است و با مشارکت خیران و کمکهای مردمی انجام میشود. خانوادههای تحت پوشش نیز متناسب با برنامه تعیینشده، بهصورت هفتگی، پانزدهروزه یا ماهانه اقلام مورد نیاز خود را دریافت میکنند.
ستوده همچنین به مسئولیت خود در هیئتامنای مسجد محل اشاره کرد و اداره امور مسجد را بخشی دیگر از فعالیتهای اجتماعی و مذهبی خود دانست. او تأکید کرد که فعالیتهای هیئت با همکاری اعضای هیئتامنا و مشارکت مردم پیش میرود و مسئولیت اداره آن را نمیتوان به یک فرد محدود کرد.
چهلتن و پیشینه هیئت حیدری
در ادامه نشست، تاریخچه هیئت حیدری و پیوند آن با زیارتگاه چهلتن مورد توجه قرار گرفت. ستوده توضیح داد که نام رسمی مجموعه، «هیئت حیدری» است و عنوان چهلتن از محل استقرار کنونی هیئت گرفته شده است. به گفته او، هیئت در سالهای نخست در فضای فعلی حسینیه مستقر نبود و مراسم خود را در پشتبام آبانبار برگزار میکرد؛ تا اینکه سید فخرالدین رضوی، فرزند مرحوم آیتالله رضوی، حسینیه را بنا کرد و در اختیار هیئت قرار داد.
ستوده درباره پیشینه چهلتن، روایتی را که از بزرگان محل شنیده بود بازگو کرد. بر اساس این روایت، پس از شهادت سلطانعلی بن امام محمد باقر، گروهی برای حمایت از او از مدینه راهی ایران شدند و شماری از آنان در مسیر به شهادت رسیدند. در ادامه این روایت، چهل تن از این افراد به کاشان رسیدند و در محل کنونی چهلتن سکونت یافتند؛ سپس در همان مکان به شهادت رسیدند و دفن شدند. ستوده قدمت این زیارتگاه را حدود ۹۸۰ سال عنوان کرد. این مطالب در نشست بهعنوان روایت شفاهی نقل شد.
او همچنین به همکاری خانواده رضوی با هیئت اشاره کرد و گفت مرحوم آیتالله رضوی از مؤسسان هیئت بود و فرزندان او نیز در تأمین مالی و پشتیبانی از فعالیتهای آن مشارکت داشتند. در بخش دیگری از گفتوگو، درباره ساماندهی محل دفن چهلتن توضیح داد که با همکاری میراث فرهنگی، قبرهای قدیمی بازسازی و محوطه کاشیکاری و منظم شده است.
تاریخ شفاهی هیئتها و حافظه محلهها
در بخش پایانی گفتوگو، موضوع پیشینه هیئتهای دیگر کاشان و ارتباط آنها با محلهها، مساجد و زیارتگاهها مطرح شد. ستوده از هیئت ابوالفضل، هیئت قاسمی، هیئت فاطمی پشتمشهد و هیئت حسینی بالابازار بهعنوان نمونههایی از هیئتهای قدیمی شهر نام برد. او همچنین تعداد هیئتهای شهرستان کاشان را حدود ۹۸۰ هیئت و با احتساب مناطق پیرامونی، حدود ۱۲۸۰ هیئت اعلام کرد.
بخش دیگری از خاطرات به گورستانهای قدیمی محدوده دروازه فین و اطراف مزار فیض اختصاص داشت؛ از جمله گورستانهایی که در گذر زمان بخشی از آنها تغییر کاربری داده یا به شکل مقبرههای خانوادگی درآمدهاند. ستوده در این زمینه به محو شدن برخی سنگقبرها و باقی ماندن تعدادی از نشانههای قدیمی اشاره کرد.
این نشست، با ثبت خاطرات یکی از چهرههای باسابقه هیئت حیدری، بخشی از تاریخ شفاهی تشکلهای مذهبی و مناسبات اجتماعی محلههای کاشان را مستند کرد؛ روایتی که در کنار تاریخ آیینهای عزاداری، اطلاعاتی درباره سنت اطعام، فعالیتهای خیریه، پیوند هیئتها با زیارتگاهها و نقش خانوادههای محلی در تداوم این مجموعهها در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
نودودومین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشانشناسی در تاریخ ۱۲ مهر ۱۴۰۵، با حضور حاج حسن ستوده و دکتر حیدری، آقای عابدینی و خانم خسروی برگزار شد.
نظر شما :