جاذبه‌های کمترشناخته‌شده کاشان؛ از میراث آب تا ظرفیت‌های بازار تاریخی
کاشان تنها به خانه‌های تاریخی، مسجد آقابزرگ و بازار شناخته‌شده‌اش محدود نمی‌شود؛ شبکه قنات‌ها، سیپک‌ها، آب‌انبارها، کتیبه‌ها و بناهای خدماتی قدیمی نیز بخش مهمی از هویت تاریخی این شهر را شکل می‌دهند. بااین‌حال، بسیاری از این ظرفیت‌ها هنوز به‌درستی معرفی نشده‌اند و بهره‌گیری از آن‌ها برای توسعه گردشگری، به مستندسازی و پشتیبانی علمی نیاز دارد.
این موضوع در نودویکمین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشان‌شناسی، هم‌زمان با هفته گردشگری جهانی، با حضور مهندس مهدی هوشمندی‌نژاد، کارشناس بافت تاریخی و سنتی و مدیر دفتر بازآفرینی شهری، بررسی شد. او در این نشست، با تکیه بر تجربه‌های میدانی خود، به ظرفیت‌های کمترشناخته‌شده کاشان و ضرورت همکاری دانشگاه با نهادهای شهری و میراث فرهنگی پرداخت.
فراوانی میراث تاریخی؛ فرصت یا مانع؟
هوشمندی‌نژاد یکی از مسائل گردشگری کاشان را عادی‌شدن میراث تاریخی در نگاه ساکنان شهر دانست. به گفته او، فراوانی بناها و عناصر تاریخی گاه به‌جای آنکه به فرصتی برای جذب گردشگر تبدیل شود، موجب کم‌توجهی به آن‌ها شده است. حمام‌های تاریخی، آب‌انبارها، سنگ‌نوشته‌ها و بناهای متروک در گذرهای قدیمی، نمونه‌هایی از این ظرفیت‌ها هستند که بخشی از آن‌ها در معرض فرسودگی و تخریب قرار دارند.
او به بازدید میدانی از محدوده‌ای میان مسجد دروازه فین و درباغ اشاره کرد؛ مسیری که در فاصله‌ای نسبتاً کوتاه، مجموعه‌ای از آثار و نشانه‌های تاریخی را در خود جای داده است. از جمله این موارد، سنگ‌نوشته‌ای مرتبط با یک سقاخانه و آب‌انبار ماشاءالله خاتون بود که به گفته او، به دوره زندیه تعلق دارد. همچنین کتیبه‌های آب‌انبار چهل‌تن و آثار مرتبط با مشاغل و فعالیت‌های قدیمی محله‌ها، بخشی از شواهد تاریخی این محدوده را تشکیل می‌دهند.
از نظر او، شناسایی این آثار و پیوند دادن آن‌ها با روایت‌های تاریخی محله‌ها می‌تواند مسیرهای تازه‌ای برای گردشگری شهری ایجاد کند؛ مسیرهایی که فراتر از جاذبه‌های مشهور، تاریخ زندگی روزمره مردم کاشان را بازگو می‌کنند.
سیپک‌ها؛ بخشی از میراث آبی و زندگی روزمره
یکی از بخش‌های اصلی نشست به معرفی سیپک‌های کاشان اختصاص داشت. هوشمندی‌نژاد توضیح داد که این فضاها با دسترسی پلکانی به آب قنات، برای نیازهای روزمره مردم، به‌ویژه شست‌وشوی لباس، استفاده می‌شدند و برخی از آن‌ها کاربردهای دیگری، از جمله غسل‌دادن درگذشتگان، نیز داشتند.
او سیپک‌ها را از عناصر خدماتی بافت تاریخی دانست که کارکرد آن‌ها با ساختار محله‌ها و شیوه زندگی ساکنان ارتباط مستقیم داشت. به گفته او، بخشی از این فضاها از بین رفته یا تغییر کاربری داده‌اند، اما برخی نمونه‌ها همچنان وجود دارند. سیپک تقی‌خان از جمله مکان‌هایی بود که برای بازدید و شناخت بهتر این میراث معرفی شد.
هوشمندی‌نژاد همچنین از شناسایی و جانمایی بخش عمده‌ای از سیپک‌های کاشان با همکاری پژوهشگران این حوزه سخن گفت و بر ضرورت مستندسازی و معرفی آن‌ها تأکید کرد. او معتقد بود احیای مناسب چنین فضاهایی، در کنار حفظ ارزش تاریخی، می‌تواند به شکل‌گیری جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری تازه بینجامد.
بازار کاشان؛ مجموعه‌ای از ظرفیت‌های پژوهشی
در بخش دیگری از نشست، بازار تاریخی کاشان به‌عنوان مجموعه‌ای فراتر از یک مسیر تجاری مورد توجه قرار گرفت. هوشمندی‌نژاد با اشاره به شناسایی ۵۳ اثر در محدوده بازار، کتیبه‌ها، وقف‌نامه‌ها، بناها و مشاغل تاریخی را از موضوعاتی دانست که همچنان به پژوهش تخصصی نیاز دارند.
او به کتیبه‌های مسجد میرعماد و وقف‌نامه مدرسه سلطانی اشاره کرد و توضیح داد که این اسناد، علاوه بر اطلاعات معماری، داده‌های ارزشمندی درباره ساختار اجتماعی، نظام آموزشی، مشاغل و شیوه اداره موقوفات در دوره‌های گذشته در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند. به گفته او، بررسی مشاغلی مانند کلاه‌مالی، مسگری، دوات‌گری و چموش‌دوزی می‌تواند بخشی از تاریخ اقتصادی و اجتماعی کاشان را روشن کند.
از نگاه او، تحلیل این آثار به همکاری میان رشته‌های معماری، تاریخ، ادبیات و مطالعات اجتماعی نیاز دارد و دانشگاه کاشان می‌تواند با تعریف پروژه‌های پژوهشی مشخص، در خوانش و مستندسازی این میراث نقش مؤثری ایفا کند.
همکاری دانشگاه و مدیریت شهری در معرفی جاذبه‌ها
هوشمندی‌نژاد یکی از نیازهای گردشگری کاشان را فراهم‌کردن محتوای معتبر و علمی برای معرفی آثار دانست. او معتقد بود بازدیدکنندگان باید بتوانند در مکان‌هایی مانند مسجد آقابزرگ، بازار و دیگر بناهای تاریخی، به توضیحات دقیق و مستند دسترسی داشته باشند؛ زیرا اطلاعات موجود در برخی مسیرهای گردشگری، از نظر علمی و تاریخی کافی نیست.
او برای توضیح ظرفیت همکاری دانشگاه و مدیریت شهری، به طرح احیای «عمارت وقت و ساعت» در میدان میرعماد اشاره کرد. به گفته او، پس از مطرح‌شدن اسناد تاریخی مربوط به این عمارت و وقف مرتبط با نگهداری و تأمین آب ساعت، زمینه همکاری دانشگاه کاشان و شهرداری برای طراحی این مجموعه فراهم شد.
همچنین با توجه به برنامه‌های مرتبط با ایجاد موزه آب، او بر ضرورت شناسایی و معرفی سازه‌های آبی تاریخی منطقه فرهنگی کاشان تأکید کرد. از نظر وی، دانشگاه می‌تواند با تولید محتوا، انجام مطالعات تاریخی و معماری و تعریف پروژه‌های دانشجویی، پشتوانه علمی لازم را برای نهادهای مسئول فراهم کند.
حفاظت از بناها و ضرورت اولویت‌بندی
بر اساس مطالب مطرح‌شده در نشست، شمار بناهای تاریخی کاشان بسیار بیشتر از آثاری است که تاکنون ثبت ملی شده‌اند. هوشمندی‌نژاد با اشاره به آمارهای مورد استناد خود درباره حدود هزار و ۷۰۰ بنای تاریخی و ثبت ملی حدود ۳۷۰ تا ۳۸۰ اثر، این فاصله را نشانه‌ای از نیاز به توجه بیشتر به شناسایی، ثبت و حفاظت از میراث معماری شهر دانست.
او در عین حال تأکید کرد که توسعه گردشگری الزاماً به معرفی همه بناها به‌صورت هم‌زمان وابسته نیست؛ بلکه شناسایی جاذبه‌های شاخص، تدوین روایت‌های دقیق و ایجاد مسیرهای هدفمند می‌تواند به معرفی مؤثرتر شهر کمک کند.
در مجموع، این نشست بر ضرورت عبور از نگاه محدود به چند جاذبه شناخته‌شده و توجه به شبکه گسترده میراث تاریخی کاشان تأکید داشت؛ میراثی که از سازه‌های آبی و کتیبه‌های محلی تا بازار، بناهای خدماتی و اسناد وقفی را در بر می‌گیرد. شناسایی این ظرفیت‌ها و پیوند دادن پژوهش دانشگاهی با برنامه‌ریزی شهری، می‌تواند زمینه معرفی دقیق‌تر تاریخ و معماری کاشان را برای گردشگران فراهم کند.
نودویکمین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشان‌شناسی در تاریخ ۶ مهر ۱۴۰۵، در سالن هیئت ممیزه برگزار شد.
نظر شما :