از خانه طباطبایی‌ها تا احیای معماری سنتی کاشان؛ روایت یک تحول فرهنگی
معماری تاریخی کاشان، افزون بر ارزش‌های هنری و کالبدی، حاصل تجربه‌هایی است که در طول سال‌ها در زمینه ساخت، مرمت و سازگاری بناها با نیازهای زندگی شکل گرفته‌اند. در نودمین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشان‌شناسی، استاد اکبر حلی، معمار سنتی و مرمت‌گر خانه‌های تاریخی، به بیان تجربه‌های خود در احیای بناهای تاریخی کاشان، چالش‌های آغاز این مسیر و ابتکارهای انجام‌شده در حوزه معماری و مقاوم‌سازی پرداخت.
آغاز احیای خانه‌های تاریخی کاشان
حلی آغاز یکی از جریان‌های مهم مرمت بناهای تاریخی کاشان را به سال ۱۳۷۳ و بازدید آیت‌الله هاشمی رفسنجانی از باغ فین مرتبط دانست. در جریان این بازدید، نمایشگاهی از تصاویر بناهای تاریخی برپا شده بود و وضعیت نامناسب خانه طباطبایی‌ها، توجه مسئولان وقت را به ضرورت نجات این بناها جلب کرد. پس از این رویداد، تصمیم به مرمت خانه طباطبایی‌ها گرفته شد؛ پروژه‌ای که به گفته حلی، با توجه به حجم عملیات و حدود دو هزار مترمربع گچ‌بری، نیازمند زمان و نیروی اجرایی قابل‌توجهی بود.
او مسئولیت پیمانکاری و مدیریت اجرایی این پروژه را بر عهده گرفت و برای پیشبرد آن، فعالیت در سه شیفت شبانه‌روزی با حضور روزانه حدود ۱۵۰ نفر از نیروها انجام شد. حلی تأکید کرد که این اقدامات در شرایطی صورت می‌گرفت که فرهنگ مرمت و احیای بناهای تاریخی هنوز در کاشان و بسیاری از نقاط کشور جایگاه تثبیت‌شده‌ای نداشت.
از مخالفت‌های اولیه تا پذیرش اجتماعی گردشگری
به روایت حلی، مرمت خانه‌های تاریخی با مخالفت‌هایی از سوی برخی مردم، مسئولان محلی و گروه‌هایی از جامعه روبه‌رو بود. نگرانی درباره تأثیر حضور گردشگران خارجی بر فضای فرهنگی و مذهبی کاشان، از دلایل اصلی این مخالفت‌ها به شمار می‌رفت. در چنین شرایطی، او و همکارانش علاوه بر اجرای عملیات مرمت، تلاش می‌کردند ضرورت حفاظت از میراث معماری و ظرفیت اقتصادی گردشگری را برای جامعه توضیح دهند.
حلی با اشاره به گفت‌وگوهای خود با مخالفان، یادآور شد که گردشگران برای شناخت تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران به کاشان می‌آیند و خانه‌های تاریخی بخشی از همین هویت فرهنگی هستند. او همچنین از حمایت آیت‌الله یثربی و نقش مهندس مهلوجی و آیت‌الله هاشمی رفسنجانی در پیشبرد طرح‌های مرمتی سخن گفت.
به گفته او، با ادامه فعالیت‌ها و آشکارشدن نتایج مرمت، نگاه عمومی به این بناها تغییر کرد. در سال ۱۳۷۷، حضور گسترده گردشگران در خیابان علوی از نشانه‌هایی بود که حلی برای تغییر نگرش اجتماعی به مرمت و گردشگری کاشان برشمرد.
گسترش مرمت و شکل‌گیری جایگاه گردشگری کاشان
در ادامه این جریان، مرمت خانه طباطبایی‌ها به مجموعه‌ای از بناهای تاریخی دیگر گسترش یافت. خانه‌های عامری‌ها، عباسیان، آل‌یاسین، حسینی و بنی‌کاظمی و حمام سلطان امیراحمد از جمله بناهایی بودند که در این دوره مورد توجه قرار گرفتند.
حلی این روند را نقطه عطفی در احیای بافت تاریخی کاشان دانست؛ روندی که زمینه حضور سرمایه‌گذاران و علاقه‌مندان به خرید و مرمت خانه‌های قدیمی را فراهم کرد. او همچنین به بازتاب بین‌المللی برخی پروژه‌های کاشان، به‌ویژه مجموعه عامری‌ها، در نشست‌ها و کنفرانس‌های تخصصی معماری و مرمت اشاره کرد و از حضور یکی از پروژه‌های مرتبط با فعالیت‌های خود در مراحل نهایی جایزه معماری آقاخان در سال ۲۰۱۶ سخن گفت.
تجربه استادشاگردی و انتقال دانش معماری سنتی
بخش دیگری از نشست به پیشینه حرفه‌ای حلی اختصاص داشت. او ورود خود به این حرفه در سن سیزده‌سالگی را حاصل نظام استادشاگردی دانست و از استادانی چون حاجی مقدس، محمدرضازاده، حسین فرج، حاجی اصغر بزرگی، حاجی حبیب‌الله بزرگی و استاد علی‌بابا یاد کرد. به گفته او، تجربه کار نزد این استادان، هم ساخت بناهای جدید و هم مرمت ساختمان‌های تاریخی را در بر می‌گرفت.
حلی در پاسخ به پرسشی درباره مهم‌ترین جاذبه‌های معماری کاشان برای گردشگرانی که زمان محدودی دارند، مسجد آقابزرگ و بازار کاشان را در اولویت قرار داد. این انتخاب، بر اهمیت توجه به ویژگی‌های معماری بناها در کنار شهرت و جایگاه تاریخی آن‌ها تأکید داشت.
مقاوم‌سازی بناهای تاریخی و شکل‌گیری «شیوه حلی»
حلی یکی از محورهای اصلی فعالیت‌های خود را توسعه روش‌هایی برای مقاوم‌سازی بناهای تاریخی عنوان کرد. او توضیح داد که در گذشته، امکان مقاوم‌سازی این بناها از سوی برخی متخصصان محل تردید بود، اما پس از سال‌ها بررسی و آزمایش، روشی را توسعه داد که به نام «شیوه حلی» شناخته می‌شود.
به روایت او، این روش در ابتدا به‌صورت آزمایشی در هتل منوچهری کاشان و خانه امام در قم به کار گرفته شد و سپس در نشست‌های تخصصی با حضور متخصصان سازه و مرمت مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه، نمونه‌ای از این روش در اتاقی از خانه ابراهیم، با ابعاد تقریبی ۹ در ۴٫۵ متر، اجرا شد و تحت آزمایش لرزه‌ای قرار گرفت. حلی با اشاره به نتایج این آزمایش، از ادامه فعالیت‌های خود برای توسعه و ارزیابی این روش سخن گفت.
او همچنین از تشکیل مؤسسه مقاوم‌سازی بناهای تاریخی و طراحی ابنیه فاخر با مشارکت مهندسان جوان حوزه معماری و سازه خبر داد و تأکید کرد که توسعه این فعالیت‌ها نیازمند تداوم پژوهش و بررسی‌های فنی است.
پیوند معماری تاریخی با نیازهای زندگی امروز
از دیگر موضوعات مطرح‌شده در نشست، طراحی و ساخت بناهایی با تلفیق ویژگی‌های معماری سنتی و نیازهای زندگی معاصر بود. حلی خانه رضایی در قمصر را از نمونه‌های این رویکرد معرفی کرد؛ رویکردی که در آن، عناصر معماری گذشته با امکانات و الزامات ساختمان‌های امروزی ترکیب می‌شوند.
او همچنین به طراحی و ساخت «خانه محبوبه» اشاره کرد؛ بنایی که با هدف ارائه الگویی برای ساخت‌وساز در بافت تاریخی و هماهنگی بیشتر ساختمان‌های جدید با هویت معماری کاشان شکل گرفت. در این طرح، عناصری مانند حیاط چهار‌فصل و گودال‌باغچه با امکاناتی نظیر آسانسور و پارکینگ در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا میان ویژگی‌های خانه‌های تاریخی و نیازهای امروز ارتباط برقرار شود.
حلی این تجربه‌ها را بخشی از تلاش برای ارائه الگوهای عملی در معماری معاصر دانست؛ الگوهایی که می‌توانند به حفظ هویت بافت‌های تاریخی کمک کنند، بی‌آنکه نیازهای زندگی امروز نادیده گرفته شوند.
روایت استاد اکبر حلی در این نشست، تصویری از چند دهه فعالیت در حوزه مرمت و معماری کاشان ارائه کرد؛ از تلاش برای نجات خانه‌های تاریخی و تغییر نگاه عمومی به میراث معماری تا آزمودن روش‌های مقاوم‌سازی و طراحی بناهایی متناسب با زندگی معاصر.
نودمین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشان‌شناسی در تاریخ ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، با حضور دکتر حیدری، آقای عابدینی و خانم خسروی در سالن شهید سلیمانی برگزار شد.
نظر شما :