کاشان در روزهای همه‌گیری؛ روایت یک تجربه اجتماعی از بیم تا امید
هشتادوهشتمین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشان‌شناسی به بررسی تجربه زیسته شهر کاشان در دوران همه‌گیری کرونا و نقش خیرین، گروه‌های مردمی و نهادهای اجتماعی در مدیریت این بحران اختصاص داشت. در این نشست، دکتر فاطمه عطوف و دکتر مروجی با بازخوانی بخشی از تجربه‌های خود، از شرایط مبهم و ناشناخته روزهای آغازین کرونا، نیازهای گسترده نظام سلامت و شکل‌گیری موجی از مشارکت‌های مردمی سخن گفتند.
دکتر حیدری در آغاز نشست، با اشاره به اینکه این برنامه چهارمین جلسه از مجموعه گفت‌وگوهای تاریخ کرونا در کاشان است، بر اهمیت ثبت تجربه‌های این دوره تأکید کرد. او با یادآوری کمبود منابع درباره همه‌گیری‌های تاریخی، از جمله آنفلوانزای اسپانیایی و قحطی بزرگ در دوران جنگ جهانی اول و تلفات بسیار وحشتناک کاشان، ضرورت ثبت و بازسازی رویدادهای دوران کوید ۱۹ را قبل از فراموشی تاریخی مطرح کرد. بر اساس این تجربه تاریخی اهمیت ثبت تجربه معاصر کرونا بسیار است .
روزهای نخست؛ ابهام، کمبود و شکل‌گیری همدلی
دکتر فاطمه عطوف، دانشیار آمار زیستی گروه آمار زیستی و اپیدمیولوژی دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی کاشان، روایت خود را از اسفند ۱۳۹۸ آغاز کرد؛ روزهایی که به گفته او، جامعه با شرایطی ناشناخته و پیش‌بینی‌ناپذیر مواجه بود. در همان روزهای نخست، افزایش شمار بیماران موجب شد ذخایر تجهیزات بیمارستانی با سرعت کاهش یابد و دانشگاه علوم پزشکی با نیازهایی مواجه شود که امکانات موجود و منابع اختصاص‌یافته از سوی وزارت بهداشت به‌تنهایی پاسخگوی آن نبود.
در چنین شرایطی، به گفته عطوف، هم‌زمان با افزایش نگرانی و سردرگمی، موجی از همدلی اجتماعی نیز شکل گرفت. مردم، خیرین، گروه‌های مردمی، هیئت‌های مذهبی و مجموعه‌های اجتماعی مختلف، هر یک متناسب با توان و جایگاه خود برای کمک به نظام سلامت وارد میدان شدند.
او این روند را یکی از نقاط مهم تجربه کرونا در کاشان دانست؛ زیرا دانشگاه در شرایطی که نیازها از ظرفیت‌های موجود فراتر رفته بود، ارتباط خود را با سرمایه‌های اجتماعی شهر گسترش داد و زمینه مشارکت مستقیم مردم در مدیریت بحران را فراهم کرد.
خیرخواهی فراتر از کمک مالی
در روایت دکتر عطوف، کمک‌های مردمی در دوران کرونا تنها به تأمین منابع مالی محدود نبود. بخشی از جامعه در تأمین تجهیزات بیمارستانی مشارکت کردند، برخی گروه‌ها بسته‌های معیشتی و مواد غذایی تهیه کردند و گروه‌هایی نیز با حضور در بیمارستان‌ها به‌عنوان همیار بیمار به کمک کادر درمان و بیماران آمدند.
او نمونه‌هایی از حمایت‌های غیرمالی را نیز یادآور شد؛ از جمله حضور استادان دانشگاه در روزهای ابتدایی سال در مقابل بیمارستان بهشتی و نصب پلاکارد برای تبریک عید و قدردانی از کادر درمان. از نگاه او، چنین اقداماتی نیز بخشی از کار خیر بود؛ چراکه در شرایط فرساینده بحران، حمایت روحی و ایجاد احساس پشتیبانی برای کارکنان نظام سلامت اهمیت داشت.
هیئت‌های مذهبی نیز در این دوره در حوزه‌های مختلف فعال بودند؛ از تهیه آبمیوه و خشکبار برای بیمارستان‌ها گرفته تا توزیع مواد ضدعفونی‌کننده، گندزدایی خیابان‌ها و کمک به خانواده‌ها. گروه‌هایی نیز در قالب همیاران بیمارستان و حامیان سلامت فعالیت می‌کردند و برخی خیریه‌ها بسته‌های معیشتی در اختیار خانواده‌ها قرار می‌دادند.
حضور دانشجویان و شکل‌گیری کمپین «تکریم سربازان سلامت»
دکتر مروجی در ادامه به شکل‌گیری کمپین «تکریم سربازان سلامت» در اسفند ۱۳۹۸ اشاره کرد. این کمپین به‌صورت خودجوش و با مشارکت تعدادی از استادان و دانشجویان دانشگاه شکل گرفت و هدف آن حمایت و روحیه‌بخشی به کارکنانی بود که در خط مقدم مقابله با کرونا فعالیت می‌کردند.
دکتر عطوف نیز از همکاری خود با دو تن دیگر از اعضای هیئت علمی دانشگاه برای فعال‌کردن ظرفیت دانشجویان سخن گفت. هدف این گروه، علاوه بر حمایت از کادر درمان، فراهم‌کردن تجهیزات ایمنی برای دانشجویان بود. به گفته او، دانشجویان دانشگاه در این دوره از تجهیزات حفاظتی برخوردار شدند و این اقدام بخشی از مسئولیت اجتماعی آنان در شرایط بحران بود.
از کمک‌های پراکنده تا ایجاد ساختار رسمی
گسترش فعالیت‌های خیرخواهانه در دوران کرونا، ضرورت ساماندهی این ظرفیت‌ها را نیز آشکار کرد. در همین راستا، ساختاری با عنوان «اداره خیرین و سازمان‌های مردم‌نهاد» در وزارت بهداشت شکل گرفت تا فعالیت خیرین، سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های مختلف در دانشگاه‌های علوم پزشکی هماهنگ‌تر شود.
دکتر عطوف توضیح داد که پیش از ایجاد این ساختار، مجمع خیرین سلامت در شهرها فعال بود، اما سازوکار واحدی برای هماهنگ‌کردن تمام ظرفیت‌های خیرخواهانه وجود نداشت. در نتیجه، احتمال موازی‌کاری و توزیع نامتناسب کمک‌ها وجود داشت. ایجاد این اداره، با هدف ساماندهی ارتباط میان دانشگاه و مجموعه‌های مختلف اجتماعی و خیریه‌ای صورت گرفت.
در کاشان نیز برای این مسئولیت، موضوع اعتماد و ارتباط با شبکه خیرین اهمیت ویژه‌ای داشت. به گفته عطوف، دکتر مروجی در انتخاب مسئول این اداره با حاج محمد کتابچی مشورت کرد و پیشنهاد وی برای این مسئولیت، دکتر عطوف بود. او تأکید کرد که اعتماد شکل‌گرفته از سوی خیرین، خود یک سرمایه اجتماعی مهم بود و حفظ این اعتماد را از مهم‌ترین مسئولیت‌های خود می‌دانست.
مسئولیتی بدون مزایا و در شرایطی دشوار
دکتر مروجی در ادامه تأکید کرد که مسئولیت اداره خیرین و سازمان‌های مردم‌نهاد، در آن مقطع مزایای مالی یا حکم حقوقی جداگانه‌ای نداشت و صرفاً مسئولیتی اضافه بر وظایف قبلی بود. دکتر عطوف نیز در کنار مسئولیت جدید، هم‌زمان عضو هیئت علمی، معاون آموزشی دانشکده بهداشت و مادر بود و باید تدریس و فعالیت‌های آموزشی دانشگاه را در شرایط آموزش آنلاین دنبال می‌کرد.
محل استقرار این اداره نیز شرایط مناسبی نداشت. دفتر کار در ساختمان قدیمی بیمارستان اخوان قرار داشت؛ ساختمانی که در آن مقطع با کمبود امکاناتی مانند آب، برق، گرمایش و گاز مواجه بود. با وجود این شرایط، فعالیت برای سازماندهی ارتباط با خیرین و پاسخ‌گویی به نیازهای دانشگاه ادامه یافت.
مدیریت نیازها و حفظ اعتماد خیرین
یکی از محورهای مهم سخنان دکتر عطوف، نحوه مدیریت کمک‌های خیرخواهانه بود. او بر ضرورت شناسایی دقیق نیازهای واقعی دانشگاه و جلوگیری از موازی‌کاری تأکید کرد و گفت تلاش می‌کرد درخواست‌های مطرح‌شده از سوی بیمارستان یا بخش‌های مختلف، پیش از انتقال به خیرین، از مسیر مسئولان مربوطه در دانشگاه بررسی شود.
او همچنین از پرهیز از واسطه‌گری در فرایند تأمین تجهیزات سخن گفت. در مواردی که دانشگاه به تجهیزات خاصی نیاز داشت، تلاش می‌شد خیر مستقیماً با شرکت تأمین‌کننده ارتباط برقرار کند تا مسیر خرید شفاف‌تر باشد و اعتماد میان خیر و دانشگاه حفظ شود.
در مواردی نیز ممکن بود نیت اولیه یک خیر با اولویت‌های فوری دانشگاه مطابقت نداشته باشد. به گفته عطوف، در چنین شرایطی تلاش می‌کرد ضمن احترام به نیت خیرخواهانه فرد، مسیر کمک را به سمتی هدایت کند که نیاز ضروری‌تری از دانشگاه یا بیمارستان را پوشش دهد.
او تأکید کرد که در شرایط بحران، اعتماد خیرین یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های اجتماعی دانشگاه بود و تمام فرایندها باید به گونه‌ای انجام می‌شد که این اعتماد حفظ شود.
در مجموع، روایت‌های مطرح‌شده در این نشست نشان داد که تجربه کرونا در کاشان تنها به مواجهه نظام سلامت با یک بیماری ناشناخته محدود نبود؛ بلکه هم‌زمان، شبکه‌ای از مشارکت‌های مردمی، فعالیت‌های داوطلبانه، حمایت‌های خیرخواهانه و همکاری میان دانشگاه و سرمایه‌های اجتماعی شهر شکل گرفت. ثبت این تجربه‌ها، بخشی از تاریخ اجتماعی کاشان در دوره‌ای است که بحران سلامت، شیوه‌های تازه‌ای از همدلی و مسئولیت اجتماعی را در شهر آشکار کرد.
هشتادوهشتمین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشان‌شناسی با محوریت «روایت بیم و امید در دوران نبرد با کرونا» در تاریخ ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ با حضور دکتر فاطمه عطوف و دکتر مروجی برگزار شد. دکتر حیدری، آقای عابدینی، خانم خسروی، آقای زیلویی ( دانشجوی دانشگاه کاشان که در دوران کرونا مادر خود را از دست داده اند ) نیز در این نشست حضور داشتند و برنامه در سالن شهید سلیمانی برگزار شد.
نظر شما :