تبارنامه و روایت انتقال فرش مقصود کاشانی؛ از مناقشه درباره خاستگاه تا حضور در موزههای جهان
فرش مقصود کاشانی، که با نامهای فرش اردبیل یا قالی شیخ صفی نیز شناخته میشود، یکی از آثار شاخص هنر فرش ایران است که خاستگاه، محل بافت و چگونگی انتقال آن از ایران به مجموعههای موزهای خارج از کشور، همچنان موضوع بحث و پژوهش قرار دارد. بخش مهمی از این نشست تخصصی به بررسی همین موضوع و نیز شاخصههای هنری قالی میرزا کوچک جنگلی اختصاص یافت.
در این نشست، موضوع بافت فرش و ویژگیهای فنی آن نیز مورد بررسی قرار گرفت. درباره جنس فرش، دکتر حیدری به استفاده از پشم اشاره کردند و دکتر امیرحسین چیتسازیان توضیح دادند که پرز فرش از پشم و تار آن از ابریشم است. همچنین درباره نظریه آرتور پوپ، پژوهشگر و متخصص هنر اسلامی، مبنی بر بافتهشدن این فرش در تبریز، بحث مفصلی شکل گرفت. دکتر چیتسازیان با اشاره به دیدگاههای مطرحشده از سوی پژوهشگران دیگر در اروپا و آمریکا، این نظریه را مورد تردید قرار دادند.
یکی از محورهای اصلی بحث، نام «مقصود کاشانی» و ارتباط آن با محل بافت فرش بود. به گفته دکتر چیتسازیان، وجود گره فارسی در فرش و سابقه بافت فرش و دیگر منسوجات در کاشان، از جمله عواملی است که میتواند در بررسی خاستگاه آن مورد توجه قرار گیرد. ایشان همچنین با اشاره به زمان طولانی مورد نیاز برای بافت دو فرش مشابه، مطرح کردند که با توجه به ویژگیهای فنی اثر، انتقال گروهی از بافندگان کاشانی به تبریز برای بافت فرش، توجیه روشنی ندارد و امکان بافت آن در کاشان و انتقال بعدی به محل دیگری را قابل بررسی دانستند.
در بخش دیگری از نشست، سابقه تولید پشم، پارچه، مخمل و فرش در کاشان مورد توجه قرار گرفت. دکتر چیتسازیان با استناد به شواهد تاریخی موجود، بر وجود ظرفیتهای لازم برای تولید و رنگرزی منسوجات در کاشان در دورههای پیش از صفویه و دوره صفوی تأکید کردند و این فرض را که کاشان از نظر مواد اولیه یا تواناییهای فنی امکان تولید چنین اثری را نداشته است، نادرست دانستند.
بحث درباره مقصد اولیه فرش نیز بخش دیگری از این نشست بود. یکی از فرضیههای مطرحشده، ارتباط فرش با بقعه شیخ صفی و سفارش آن در دوره شاه طهماسب است؛ با این حال، دکتر چیتسازیان با اشاره به اسناد مربوط به موقوفات بقعه، این فرضیه را محل تردید دانستند. بر اساس توضیحات ارائهشده، در اسناد مربوط به موقوفات بقعه که در دوره صفوی و دورههای بعد ثبت شدهاند، نامی از فرش مقصود کاشانی دیده نمیشود. همچنین این موضوع که فرش برای یک مکان مذهبی یا عرفانی بافته شده باشد و بعدها در بقعه شیخ صفی مورد استفاده قرار گرفته باشد، بهعنوان فرضیهای دیگر مطرح شد.
روایت انتقال فرش از ایران به انگلستان نیز از دیگر موضوعات نشست بود. دکتر چیتسازیان به گزارشی از یک فرد نظامی اشاره کردند که فرش را پیش از انتقال نهایی به انگلستان در تهران مشاهده کرده و مسیر انتقال آن را از مشهد به تهران و سپس از طریق مرز بازرگان و در ادامه به انگلستان روایت کرده است. همچنین به نقش ویلیام موریس، هنرمند انگلیسی، در شناسایی ارزش هنری فرش اشاره شد؛ بهگونهای که توصیه او برای خرید اثر، بر ویژگیهای طرح و اصول زیباییشناسی آن استوار بوده است. در نهایت نیز هزینه خرید فرش از طریق منابع مختلف تأمین و اثر برای موزه خریداری شد.
در ادامه، ویژگیهای زیباییشناختی فرش، از جمله رنگبندی، ظرافت بافت، طراحی و حضور دو قندیل بزرگ در ساختار آن مورد توجه قرار گرفت. آقای معینیان این ویژگیها را در ارتباط با حکمت هنر و جایگاه فرش در تحول نقشپردازی معماری ایرانی بررسی کردند و به شباهت برخی عناصر آن با جلوههایی از گنبد در هنر و معماری ایران اشاره داشتند.
در ابتدای این نشست نیز دکتر حیدری با قرائت غزل شماره ۷۶ حافظ، برنامه را آغاز کردند. آقای معینیان نیز ضمن اشاره به انتخاب و آغاز نشست، درباره جایگاه فرش مقصود کاشانی در تاریخ هنر ایران سخن گفتند و آن را از جمله آثار برجستهای دانستند که امروزه در موزههای معتبر جهان نگهداری میشود.
هفتادونهمین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشانشناسی در تاریخ ۲۳ تیر ۱۴۰۵ با حضور دکتر امیرحسین چیتسازیان و با حضور دکتر حیدری، آقای عابدینی و آقای معینیان برگزار شد.
نظر شما :