۸۱امین نشست تخصصی؛ بررسی تاریخ فرش و نساجی و نقش سرمایهگذاران خارجی در آن مرکز پژوهشی کاشانشناسی
در بیست و نهم تیرماه ۱۴۰۵، مرکز پژوهشی کاشانشناسی میزبان آقای دکتر امیرحسین چیتسازیان بود. آقای دکتر حیدری، آقای عابدینی، آقای معینیان و خانم خسروی نیز در این نشست که هشتاد و یکمین نشست تخصصی مرکز پژوهشی کاشانشناسی با محوریت تاریخ فرش و نساجی و هنر در کاشان بود، حضور داشتند.
در بخشی از این نشست بیان شد که دخالت خارجیها در کیفیت فرش ایران از دوره صفویه به صورت ملایم آغاز شده و تا دوره قاجار و پهلوی نیز ادامه داشته است. اشاره شد که ابتدا با فرش پلونر و فرش لهستان این روند شروع شده و طرح و رنگ خاصی سفارش داده میشد؛ از جمله بافتن صلیب یا آرم کشور خارجی و همچنین رنگهای پرتقالی و سبز پستهای برای جهیزیه دختران. بیان شد که ابتدا در طرح و رنگآمیزی دخالت میشد و سپس شاه عباس اجازه بافت سفارشی را داد، در حالی که پیش از آن کسی حاضر نمیشد در حیطه غیرباورهایش فرشی ببافد. همچنین گفته شد که اولین صادرات فرش ایران متعلق به دوره شاه عباس بوده که ابتدا بدون دخالت ایشان و سپس با ورود سفارشات خارجی همراه شد.
در ادامه، آقای معینیان بیان داشتند که در دوره ناصری در فرش ایران سرمایهگذاری انجام شد و واحد اندازهگیری متریک گردید و سلیقه ایرانی به سمت خواسته سرمایهگذاران خارجی هدایت شد و بیزنس فرش رونق گرفت. ایشان تاکید کردند که سنتهای استفاده از فرش در اروپا با ایران متفاوت است.
آقای دکتر چیتسازیان در ادامه بیان داشتند که دوره قاجار، دوره سرمایهگذاران خارجی است که در ایران سفارش میدادند و شروع صادرات از دوره شاه عباس و صفویه بوده و تغییرات در رنگ و طرح نیز از همان دوره آغاز شده است. ایشان به ارتباط قوی شیرازیها، ترکها و زردشتیهای یزد با هند اشاره کردند و بیان داشتند که همین ارتباطات خارجی موجب شد طرحهای فرش دستباف کاشان در شهر جیپور هند بافته شود، بهگونهای که در آنجا فرشبافی متاثر از فرش کاشان معروف است. همچنین اشاره شد که در چین، شمال چین و مغولستان، فرشهای طرح درخت انار بافته میشود، چرا که انار میوه بهشتی است و مسلمانان این طرح را میبافند.
در ادامه بیان شد که در اوایل دوره ناصرالدینشاه، خارجیها خواستار ارتباط با ایران بودند، اما چون پول ایران را قبول نداشتند و پشتوانه اقتصاد ایران نفت بود که به کارشان نمیآمد، ابریشم و فرش را در تجارت تبادل میکردند. اشاره شد که انگلیسیها بیماریای را به شمال ایران آوردند که ابریشم درجه یک را در کل دنیا دچار رکود کرد، به همین دلیل خواستار حفظ جایگاه فرش شدند و برای مابهازای تجارت، شروع به سرمایهگذاری در فرش ایران و تاسیس شرکت زیگلر کردند. طبق این توضیحات، بوشهر به عنوان مرکز دریایی و بندر عباس و بندر سیراف در اختیار انگلیسیها و تاجران انگلیسی بود، همدان برای صادرات به کشورهای عربی در اختیار یهودیان بود و تبریز برای صادرات به اروپا در اختیار عدهای تبریزی و برخی قاچاقچیان ارمنی بود.
بیان شد که شرکت زیگلر در اصل انگلیسی است اما به شکل سوئیسی-انگلیسی فعالیت میکرد و با جمعآوری فرش به صورت بازرگانی، شرکت فرشبافی در سلطانآباد (اراک) را ایجاد کرد و کارخانههای وسیعی راهاندازی نمود. اشاره شد که بیشترین نقش طرحهای غربزده از زیگلر و اراک آغاز شده است؛ از جمله در طرح، بافت، گره، رنگهای روشن و بهکارگیری بافندگی خانمها که گاهی زیر نظر آقایان بدچشم صورت میگرفت، تا جایی که در سال ۱۹۲۴ علما کار کردن دختران جوان در این شرکتها را تحریم کردند. تاکید شد که دخالت شرکت زیگلر در این چهار حوزه بسیار قطعی و اثرگذار بوده است.
در ادامه بیان شد که در اوایل دوره رضاشاه، شرکتها مجبور شدند فرش را به آمریکاییها بدهند و در ازای آن ماشین دریافت کنند که رضاشاه نیز با این روند موافقت کرد. تصریح شد که این ادعا که رضاشاه تمام شرکتهای خارجی را جمعکرده، صحت ندارد و در سال ۱۹۴۲، بعد از جنگ جهانی دوم، همچنان چند شرکت با ماشین در ایران رفتوآمد میکردند. همچنین بیان شد که تاسیس شرکت سهامی فرش ایران در سال ۱۳۱۴ تحت عنوان ملیکردن فرش توسط رضاشاه نیز صحت ندارد و آقای علیاکبری از اوایل قاجار تا پهلوی دوم مستنداتی جمعآوری کرده که این ادعا را بهکلی نادرست نشان میدهد و بر اساس این اسناد، روند شکلگیری صنعت فرش ایران با آنچه پیشتر رایج بوده، تفاوتهای اساسی دارد.
نظر شما :