کتاب «بی‌نفس»؛ روایتی راستین و اسنادی از حماسه و بحران کرونا در کاشان

کتاب «بی‌نفس؛ روایتی از کرونا در کاشان» اثری ارزشمند و مستند به قلم عطیه راد است که با هدف ثبت حافظه تاریخی و جلوگیری از تحریف یا فراموشی وقایع دوران همه‌گیری ویروس کرونا در منطقه کاشان به رشته تحریر درآمده است. این اثر که بر پایه مصاحبه‌های حضوری، منابع مکتوب و اسناد رسمی شکل گرفته، تلاشی جامع برای به تصویر کشیدن فداکاری‌های کادر درمان و در عین حال واکاوی چالش‌های مدیریتی شهری در مواجهه با این بحران بزرگ است.

انگیزه‌های نگارش و اهمیت ثبت تاریخ شفاهی

دکتر حمیدرضا فهیمی‌تبار، رئیس هیئت مدیره حامیان سلامت کاشان، در پیش‌گفتار کتاب با تأکید بر اهمیت رویکرد تاریخ شفاهی می‌نویسد: «تاریخ شفاهی خاطرات، مشاهدات و شنیده‌های شاهدان عینی یک رویداد را در قالب گفت‌وگو و روایت ثبت می‌کند». وی امانتداری در بازگویی گفتارها را از ویژگی‌های اصلی کتاب دانسته و یادآور می‌شود که تلخی‌های آن دوران و شیرینی همدلی مردم و تجربه‌های گران‌سنگ کادر درمان نباید از حافظه جمعی محو شود، چرا که فراموشی آن، کفران نعمت و از دست دادن یک سرمایه ملی است.

عطیه راد، نویسنده اثر نیز انگیزه خود را مقابله با فراموشی ناگزیر زمانه و زخم‌های روحی به‌جای‌مانده از مرگ‌های بی‌تشریفات آن دوران عنوان کرده است. او این روایت را بر اساس مصاحبه‌های اولیه‌ای که توسط وجیهه فهیمی‌تبار و نادر ملک‌زاده انجام شد و پس از بررسی و دسته‌بندی دقیق داده‌ها، به نگارش درآورده است.

ساختار کتاب و محتوای فصول

کتاب «بی‌نفس» در پنج فصل و یک بخش ضمیمه تدوین شده است که جزییات آن به شرح زیر است:

• فصل اول: آغاز بحران در اسفند ۱۳۹۸ هم‌زمان با حال و هوای عید نوروز و انتخابات مجلس؛ تصویرسازی از کاشان در آستانه ورود کرونا با تمرکز بر وضعیت بیمارستان شهید بهشتی، درگیری شدید کادر درمان، تنهایی بیماران و کمبود شدید نیرو و تجهیزات.

• فصل دوم: ورود به محرمانه‌ترین جلسات تصمیم‌گیری شهر و بازگو کردن روایت اولین بیمار بستری‌شده در بخش مراقبت‌های ویژه (CCU).

• فصل سوم: تصویرسازی از زحمات، ترس‌ها و فداکاری‌های دو ساله کادر بهداشت و درمان همراه با ارائه داده‌های مفصل از حجم کمک‌های مردمی به دانشگاه علوم پزشکی کاشان.

• فصل چهارم: روایت آغاز واکسیناسیون عمومی در شهر پس از گذر از پیک‌های سنگین و بازخوانی رخدادهای تلخ معروف به «مرداد سیاه کاشان».

• فصل پنجم: ارائه روایتی راستین از سال‌های همه‌گیری و تبیین درس‌های آموختنی از این شرایط برای آینده.

• بخش ضمیمه: این بخش با اختصاص حدود ۱۰۰ صفحه از کتاب، شامل مجموعه‌ای از نامه‌ها، بخشنامه‌ها، گزارش‌های اداری، اسناد و عکس‌های مستند است که پایه و اساس ارجاعات کتاب را تشکیل می‌دهند.

تحلیل چالش‌های مدیریتی و نقاط قوت ساختاری

یکی از ویژگی‌های برجسته کتاب «بی‌نفس»، رویکرد تحلیلی و نقادانه آن به سازوکارهای مدیریت بحران شهری است. کتاب در صفحه ۲۱۰ یادآور می‌شود که گذراندن این بحران فرصتی برای نهادهای اداری، مردم و دانشگاه علوم پزشکی است تا عملکرد خود را در آینه این همه‌گیری بازبینی کنند.

نویسنده با شجاعت به نقد تعلل اولیه مسئولان شهر در شیوع ویروس و عدم اتخاذ تصمیمات قاطع که منجر به بروز پیک زودرس بیماری شد، می‌پردازد. همچنین در صفحه ۲۱۲ کتاب، از عدم استفاده کامل ستاد کرونا از متخصصان حوزه علوم پزشکی کاشان و حضور افراد فاقد دانش تخصصی در جلسات اولیه انتقاد شده است؛ امری که منجر به آزمون و خطاهای مکرر گردید. برای نمونه، مؤثرترین تصمیم یعنی قطع زنجیره انسانی، با یک ماه تأخیر و تازه در دوم فروردین ۱۳۹۹ (پس از فرونشستن پیک اول) اجرایی شد. کتاب همچنین به ضعف اعتماد به نفس برخی مدیران، محدودیت آزادی عمل آن‌ها در سیستم‌های اداری و عادت ارگان‌ها به کارِ صرف در سلسله‌مراتب بدون داشتن ابتکار عمل اشاره می‌کند.

در کنار این چالش‌ها، کتاب به نقاط روشن و موفق نیز پرداخته است؛ از جمله همکاری هماهنگ و یکپارچه درون بیمارستان شهید بهشتی کاشان که بر خلاف بسیاری از مراکز دیگر، دچار «جزیره‌ای عمل کردن» نشد و به لطف یک درد مشترک، همدلی بی‌نظیری را در ساختار وزارتخانه رقم زد. هرچند نویسنده هشدار می‌دهد که این هماهنگی ساختارمند متاسفانه پس از فروکش کردن بحران، میان بخش‌های مختلف دانشگاه و هیئت علمی پایدار نماند.

فرجام؛ اهمیت سندیت مکتوب

کتاب در صفحه ۲۰۶ با یک هشدار عمیق روان‌شناختی و تاریخی به پایان می‌رسد: «انسان‌ها پس از گذشت زمان، وقایع را آن‌گونه که دوست دارند به یاد می‌آورند، نه آن‌گونه که اتفاق افتاده است». از این رو، کتاب «بی‌نفس» با تکیه بر گزارش‌های مکتوب و اسناد معتبر، مانع از تحریف حافظه جمعی شده و تجربه‌های واقعی این دوره تاریخی را برای نسل‌های آینده کاشان و ایران حفظ می‌کند.